Seneweb.com Accueil |   Gerer ce blog   
Les noms sénégalais: leur origine et leur signification 
Créez votre propre blog gratuitement! 

Sàrti ndaali-Maali

Posté par: Tamsir Anne| Samedi 23 décembre, 2017 12:12  | Consulté 166 fois  |  0 Réactions  |   

Ndaali-Maali walla Mande benn la woon ci nguuru nit ku ñuul yu mag yi nekkoon démb ci déndub Afrik. Moo fi wuutu woon ndaali GANA ci Afrik sóowu-jànt. Gana moom itam moo donnoon jàllooreey yeneeni nguur yu mel ni Aksum , Kuus, Nibi ak Misiraay-démb bu Buur-Fari ya.

Ndaali Maali jàpp nanu ne ca 10eelu xarnu ba ci 14eelu xarnu ba la fi nguuram lawoon, ëmboon réew yi téy: Maali, Senegal, Gambi, Gine, Niseer, ak bëj-boppu Gànaar…Ña fa doonoon Buur-daali seen jàlloree jàll xarnu yi ba yegsi ci nun: ñoom Mansa Musaa, Sumaaworo Kante, Sunjata Keytaa ak ñeneen. Booba Afrik a yore woon wurus àddina si, nit di jógge fu nekk di waliwaansi di wutsi xam-xam.

Tekki bii nu leen fi indil téy nag ay-boroom xam-xami cosaan yu mag yu Senegaal, Mali, Gine ay gawlo ak ñeneen ñoo dekkalaat ca Kankan (Gine) sàrt bi doon doxal ndaali Maali. Maanaam na ñu tërëlewoon seen jëflaante ci seen biir sosiete ci fànn yépp: koom-koom, politik ak yeneen.

I NEKKANDOO CI BIIR ASKAN WI

Matukaay 1eel:

Askanu ndaali Maali pegg yi ñoo ko sos:
. 16 xalakat walla “ton ta jon”
. 4 njabootu garmi walla “mansa si”
. 5 njabootu sëriñ walla “mori kanda”
. 4 peggi liggéykat yi walla” nymakala”

Pegg bu nekk dafa am ay wareef ak ay sas.

Matukaay 2eel:

Peggu liggéykat yi “Ñamakala” dafa war wu fu tollu di wax dëgg seeni njiit, di leen digal, di saytu ci seen làmmiñ ak seen jëf yoon yi ak sàrt yi ñu tëral ci ndaali Maali.

Matukaayu 3eel:

“Morikanda” yi walla sëriñ yi ñooy sunuy sàng te ñoo ñuy yar ci diine lislaam. Kon ku nekk yoreel na leen njukkël te war na leen a weg.
Image
Matukaayu 4eel:

Askani ndaali Maali ay maas ñoo ko bokk. Maas bu nekk day fal njiitam. Ñi bokk benn maas ñooy nit ñi (góor walla jiggéen) yi seen magante weesuwul 3 at.
“Kangbe yi”, walla maas yi nekk diggante ndaw ñi ak mag ñi, dañoo wara bokk fa ñuy fasee tëral yu am solo yépp yi soxal sosiet bi.

Matukaay 5eel:

Nit ku nekk ci askan wi yelloo na dund, yelloo na karaangee ci yaramam. Képp ku faat bakkanu keneen nit, yoon di na la natt ñu faat sa bakkan.

Matukaay 6eel:

Taxawalees na ngir xeex yaafuus ak yàccaral, am yokkute, kuréel gu ñu tuddee “Könögbèn wölö”.

Matukaay 7eel bi:
Diggante waaso yi ci biir Mande sàkkees na ag kàll ci seen diggante ñoom ñépp ag lees di tuddee “Tanamanyöya”. Ñoom ñépp ay doomu-bàjjan lañu maanaam, jottee seen diggante warula ëpp loxo mukk, te war nañu di nawante ak di weggante fu ñu tollu.
Naka noonu diggante ay goro, diggante maam aki sëtam kaf ak fo ak ree fu ñu tollu moo leen war.

Matukaay 8eel:

Njabootu Keytaa ñooy njaboot giy jiite ndaali Maali.

Matukaay 9eel:

Yaru gone yi askan wi yépp ci wara farlu, ba tax askan wépp ay baay di ndéy ci tuut-tànk yi.

Matukaay 10eel:

Nañu baaxoo di jalewante saa su nit genne àddina.

Matukaayu 11eel:

Su seen jabar walla doom dawee làqu ci seen dëkkandoo bu leen ko fa topp.

Matukaayu 12eel:

Ndegam ndono néegu-baay a ko yelloo, bu leen fal mukk doom bàyyi baay fekk kenn ci baayam yaa ngi dund. Bu leen jox mukk ndogal ab xale ngir rekk am-amam.

Matukaayu 13eel:

Buleen tooñ mukk “Ñara yi” (manaam boroom-kàddu yi)

Matukaayu 14eel:

Ñeel leen fu ngeen tollu jiggeen ñi, sunuy yaay.

Matukaayu 15eel:

Bu leen yëkkati mukk seen loxo jëmale ko ci jiggéen juy séy feek boolewoo ko ba tàyyi ak boroom-këram.

Matukaayu 16eel:

Wartéef la di boole jiggéen ñi ci kuréel yépp ci sunu nguur, wareesu leen a yemale ci lenn ci fànn woowu.

Matukaayu 17eel:

Jàppees na fen yi yàgg ba weesu 40 at ne kon ay dëgg lañu.

Matukaayu 18eel:

Nañu fonk te ormaal képp ku ñu mag

Matukaayu 19eel:

Góor gu nekk ñaari goro la am: waay-juri ndaw si mu takkul ak kàddoom gi mu joxe ci coobare boppam.
Warees na leen fonkk te di leen sàmm saa su nekk.
Image
Matukaayu 20eel:

Bu leen toroxal mukk seeni jaam, may leen ayu-bés bu nekk bés bu ñu cay noppaloo. Fexe leen ba ñuy wàccook
seen liggéey ci waxtu yu yem. Sab jaam yaay sàngam, wante moomoo gaafaka gi mu mu gàccoo.

Matukaayu 21eel:

Bul di miinanteek soxnaay ki la yillif, sa dëkkandoo, sab sëriñ, boroom-xam-xamu cosaan, sab xarit walla ki nga àndal di liggéey.

Matukaayu 22eel:

Rëy mandargaay neew-doole la, xeebu di mandargaay daraja.

Matukaayu 23eel:

Bu leen di worante mukk, sàmmante leen ak seen kàddu.

Matukaayu 24eel:

Bu leen lor mukk doxandéem.

Matukaayu 25eel: 

Ndawal kilifa amul lenn lu mu wara tiit ci biir ndaali Maali.

Matukaayu 26eel:

Yëkk bu ñu la dénkk, warul a jiite ab gétt.
Matukaayu 27eel:

Bépp jànq bu tollu ci njeexitalu-ndawam mënees na koo maye mu séy te deesu ca seet ñaata at la am.
Ak nu jamaale ya mëna tollu ak ku nu mënti doon, la waay-juru jànq ba dogal rekk lees war di topp.
Bépp xale bu góor bu am 20 at mat naa déncc soxna.

Matukaayu 28eel:

May-gu-njëkku jànq ñetti nag la: benn bi jànq bee ko am, yeneen ñaar ya yaayam ak baayam a leen moom.

Matukaayu 29eel:

Tas séy dagan na ci anam yi:
. jëkkër ju tële
. waay-séy bu dof
. góor gu mënul a wáccook wareefam ci séy
Bépp séy bu ñuy tas dañuy dem ba genn dëkk bi door ko fa tas.

Matukaayu 30eel:

Nañu dimbali képp ku yelloo ndimbal.

Matukaayu 31eel:

Nañu fonkk mbokk, séy ak dëkkandoo.

Matukaayu 32eel:

Ray leen seen noon su waree, wante bu leen ko toroxal.

Matukaayu 33eel:

 

II. MOOMEEL YI

Matukaayu 34eel:

Ci juróomi anam yii topp mënees na cee am lu lew: jënd ak jaay, maye, weccee, liggéey ak ndono. Beneen yoonu am-am bépp bu amul seedde dese naa lew.

Matukaayu 35eel:

Lépp lu ñu for te kenn newul ne moo ko moom, su àppu 4 at weesoo kese la mën di doon moomeelu mbooloo mi.
Image
Matukaayu 36eel:

Nag wu ñu denkaane, su juree ñeenti yoon, ñeenteel ba ka ñu ko denkk moo ko moom.

Matukaayu 37eel:

Sëll ñetti xar mbaa ñeenti bëy lees koy weccee

Matukaayu 38eel:

ñeenteeli nen bu nekk ka ñu denkk ginaar gaa ko moom

Matukaayu 37eel:

Xiif gis loo lekk, lekk ko, dug càcc soo yemee ci lekk rekk te jëloo ca dara yobbale.

III. AAR CÀKKEEF Gi

Matukaayu 40eel:

Àll bi mooy suñu am-am bi ñu wara gëna fonkk: ku nekk war na ko sàmm, aar ko ngir taféexu askan wépp

Matukaayu 41eel:

Saa yoo bëggee taal àll bi, bul xool ci suuf, teenal xool njubaqtanu garab yi.

Matukaayu 42eel:

Jur gi ci kër yi dañu leen a wara yeew saa yu nawet teroo te deesu leen tekki feek góob weesuwul: Xaj, mus, kanaara ag njanaw gi bokku ñu ci.

 

IV. MATUKAAYU YU MUJJ YI

Matukaayu 43eel:

Bàlla Faseke Konaate moom lañu fal muy yilif lépp lu aaju ci xew-xew yi ak baaxental yi. Mooy kiy dox-rataxal-diggante askanu Mande gépp.
Ci loolu may nañu ko muy faf aka kàlloo ag waaso yépp rawatina njabootu Buur-Daali.

Matukaayu 44eel:

Képp ku wàcc sàrt bii yoon dina la duma. Ku nekk war na koo saytu te di ko jëfee ci biir réew mépp.

Tekkikat bi: Dr Tamsir Anne

Email: tamsir.anne@wolof-online.com

Visit: http://www.wolof-online.com/

 

 

 L'auteur  Tamsir Anne
Une faute d'orthographe, une erreur á signaler ? Une précision á apporter ? Ecrivez moi avec votre info ou votre correction et en indiquant l'url du texte.
Commentaires: (0)  Certains commentaires sont en cours de validation...

Ajouter un commentaire

 
 
Tamsir Anne
Blog crée le 04/10/2017 Visité 13814 fois 3 Articles 27 Commentaires 0 Abonnés

Posts recents
Senegaal ak bés bi UNESCO jàgleel làkki-ndey yi...
Sàrti ndaali-Maali
Les noms sénégalais: leur origine et leur signification...
Commentaires recents
Les plus populaires
Les noms sénégalais: leur origine et leur signification...
Sàrti ndaali-Maali
Senegaal ak bés bi UNESCO jàgleel làkki-ndey yi...